Fobies
Belangrik!
Indien 'n persoon vermoed dat hy/syself of geliefde aan fobie ly, is dit belangrik om te onthou dat die toestand behandelbaar is en so gou as moontlik die hulp van 'n professionele persoon inroep.

ALGEMEEN

Wat is ‘n fobie?

'n Fobie is 'n angsversteuring en kom gewoonlik voor as 'n volgehoue, onlogiese vrees vir 'n spesifieke objek of situasie. Die persoon wat daaraan ly, sal tot die uiterste gaan om hierdie voorwerpe of situasies te vermy. Dié vrees is gewoonlik ook onrealisties en word so deur die persoon wat die vrees ervaar, gesien.

As die persoon nie daarin slaag om die situasie of objek (bv. 'n spinnekop of 'n vergadering) te vermy nie, veroorsaak dit intense ongemak of angs en sukkel die persoon om sy/haar huidige aktiwiteit te voltooi. Fobies word oor die algemeen in drie kategorieë verdeel:

  1. Spesifieke fobie: Vrees vir iets spesifiek, bv. spinnekoppe, hoogtes, slange, noutes, ens. Die meeste mense ervaar 'n mate van vrees vir hierdie dinge, maar iemand met 'n volledige fobie sal enigiets doen om hierdie voorwerpe of situasies te vermy.
  2. Sosiale fobie / Sosiale angsversteuring: Vrees vir ander mense of sosiale situasies, bv. verleentheid of selfbewustheid in ander mense se teenwoordigheid, vermyding van openbare situasies of gesprekke met ander.
  3. Agorafobie: 'n Algemene vrees om 'n mens se huis of 'n spesifieke “veilige” area te verlaat, met moontlike paniekaanvalle wat daarop kan volg. Hierdie angs kan ook aangevuur word deur spesifieke fobies, soos 'n vrees vir kieme, openbare plekke, winkelsentra, ens.

SPESIFIEKE FOBIE

Simptome

Wat is die simptome van 'n spesifieke fobie?

Die volgende simptome is 'n aanduiding, gegrond op die Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5), wat wêreldwyd aanvaar word as die gesaghebbendste bron:

Belangrik
Let daarop dat 'n amptelike diagnose slegs deur 'n gekwalifiseerde persoon gemaak mag word.
  1. Om diagnoseerbaar te wees, moet daar 'n herhalende patroon van duidelike en aanhoudende irrasionele vrees wees, wat geaktiveer word deur 'n spesifieke objek of situasie (bv. vlieg, diere, 'n inspuiting).

    (By kinders kan dié vrees uitgedruk word deur te huil, 'n woedeaanval [tantrum] te “gooi”, te vries of aan iemand vas te klou.)

  2. Blootstelling aan hierdie situasies of objekte veroorsaak onmiddellike angs, wat fisiek waarneembaar is (bv. huil, paniekaanvalle).
  3. Die situasie of objek word aktief vermy of met intense vrees of angs verduur.
  4. Die angs- of vreesreaksie is buite verhouding tot die ware gevaar wat deur die objek of situasie veroorsaak word (kultuurnorme in ag genome).
  5. Die vrees/angs/vermyding is langdurig en kom reeds vir ten minste ses maande voor.
  6. Die vrees/angs/vermyding veroorsaak aansienlike ongemak en/of het 'n negatiewe invloed op die persoon se funksionering (by die huis, skool, werk, sosiaal, ens.).
  7. Die versteuring word nie beter verduidelik deur 'n ander diagnose, bv. onder meer dié van agorafobie, posttraumatiese stres of skeidingsangs nie.

Fobie-snellers (triggers)

'n Persoon kan 'n fobie vir een of meer van die volgende toon:

  1. diere (bv. spinnekoppe, slange, insekte, honde, ens.)
  2. natuurlike omgewing(s) (bv. hoogtes, storms, water, donderweer)
  3. inspuitings, beserings (bv. naalde, sekere mediese ingrepe, bloed)
  4. 'n bepaalde situasie (bv. in vliegtuie, hysbakke, toe [enclosed] plekke)
  5. ander (bv. situasies wat kan lei tot verstikking of vomering, harde geluide, kostuumkarakters – meestal by kinders)

Behandeling

Behandeling van 'n spesifieke fobie

Hoekom is behandeling nodig vir 'n fobie?
'n Fobie is 'n ernstiger graad van angs. In sommige gevalle is daar selfs 'n onvermoë by die persoon om sonder vrees by sy/haar voordeur uit te loop. Hulp en ondersteuning deur 'n kliniese sielkundige, of 'n ander kategorie sielkundige met ervaring in die behandeling van dié toestand, is uiters belangrik om hierdie versteuring te behandel. Toepaslike psigoterapie word ook dikwels in kombinasie met medikasie aangewend om 'n fobie te behandel.

Hoe word 'n fobie behandel?
Soos met die meeste sielkundige probleme, is dit nodig om vir professionele hulp aan te klop. 'n Geregistreerde sielkundige, met ervaring in die behandeling van fobies, kan saam met jou 'n behandelingsplan opstel waarin julle gesels oor die sielkundige benadering wat gevolg kan word, asook oor die ander professionele persone wat betrek moet word. Dikwels is medikasie nodig en daarvoor kan die sielkundige jou na 'n psigiater verwys, wat dan 'n volledige assessering en oorweging vir die toepaslike medikasie sal doen. Sommige sielkundiges sal ook, afhangende van die proses en stadium, praktiese voorstelle maak/aanbeveel wat 'n kliënt tuis kan probeer.

As onderbou vir die werk aan die spesifieke fobie, is dit altyd nodig om gesonde leefstylkeuses te maak wat geestesgesondheid bevorder, bv. gereelde oefening, gesonde slaapgewoontes en gebalanseerde eetgewoontes.

Hoe ondersteun ek iemand met 'n fobie?
Dit is belangrik om te onthou dat die persoon nie aktief kies om 'n fobie te hê, of vir 'n spesifieke voorwerp of situasie bang te wees nie. Hy/sy weet gewoonlik dat die vrees nie rasioneel sin maak nie. Dit help nie om hulle daaroor te spot of met hulle daaroor te redeneer nie. Die beste wat 'n mens kan doen, is om die persoon aan te moedig om professionele hulp vir die fobie te kry, veral as dit hul funksionering inperk. Die terapeutiese proses mag dalk vir hulle moeilik en uitputtend wees en dit is juis dán dat aanmoediging en ondersteuning waardevol kan wees.

Ondersteuning

Hoe ondersteun ek iemand met 'n spesifieke fobie?

Dit is belangrik om te onthou dat die persoon nie aktief kies om 'n fobie te hê, of vir 'n spesifieke voorwerp of situasie bang te wees nie. Hy/sy weet gewoonlik dat die vrees nie rasioneel sin maak nie. Dit help nie om hulle daaroor te spot of met hulle daaroor te redeneer nie. Die beste wat 'n mens kan doen, is om die persoon aan te moedig om professionele hulp vir die fobie te kry, veral as dit hul funksionering inperk. Die terapeutiese proses mag dalk vir hulle moeilik en uitputtend wees en dit is juis dán dat aanmoediging en ondersteuning waardevol kan wees.

SOSIALE ANGSVERSTEURING

Simptome

Wat is die simptome van 'n sosiale angsversteuring?

Die volgende simptome is 'n aanduiding, gegrond op die Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5), wat wêreldwyd aanvaar word as die gesaghebbendste bron:

Belangrik
Let daarop dat 'n amptelike diagnose slegs deur 'n gekwalifiseerde persoon gemaak mag word.
  1. ‘n Noemenswaardige vrees of angs vir een of meer sosiale situasie waar iemand blootgestel is aan moontlike beoordeling deur ander mense, byvoorbeeld:
    1. sosiale interaksie (om nuwe mense te ontmoet of gesprekke met vreemdelinge te hê);
    2. om waargeneem te word (bv. terwyl hy/sy eet of drink); of
    3. om voor ander op te tree (bv. om 'n toespraak te lewer).
    4. (By kinders moet dié angs in portuursituasies gebeur en nie net in situasies met volwassenes nie.)

  2. Die persoon vrees dat hulle angssimptome sal toon of sekere gedrag sal openbaar wat negatief beoordeel kan word (m.a.w. hulle sal verneder of in die verleentheid gestel word, wat sal lei tot verwerping of aanstoot sal gee).
  3. Sosiale situasies sal byna altyd vrees of angs tot gevolg hê (by kinders sal dié vrees of angs meestal uitgedruk word deur te huil, 'n woedeaanval [vloermoer] te “gooi”, te vries, aan iemand vas te klou, terug te deins of botstil te wees).
  4. Sosiale situasies word vermy of met intense vrees/angs verduur.
  5. Die vrees/angs is buite verhouding tot die werklike bedreiging wat die sosiale situasie inhou.
  6. Die vrees, angs of vermyding is langduring en is vir ses maande of langer teenwoordig.
  7. Die vrees, angs of vermyding veroorsaak aansienlike ongemak of perk die persoon se funksionering in verskillende situasies in, bv. by die werk, sosiaal en in ander belangrike areas.
  8. Die vrees, angs of vermyding is nie as gevolg van die effek van 'n middel (dwelm of medikasie) of 'n ander mediese toestand nie.
  9. Die vrees, angs of vermyding word nie beter verklaar deur 'n ander sielkundige toestand, bv. paniekversteuring, outismespektrum-versteuring (OSV) of iets anders nie.
  10. Indien 'n ander mediese toestand teenwoordig is (bv. Parkinson se siekte, obesiteit, ens.) is die vrees, angs of vermyding oormatig, maar nie verwant aan mekaar nie.
Het jy geweet?
Ons spesifiseer iemand se sosiale angs as “slegs optredeverwant” wanneer dit beperk is tot situasies waar die persoon in die openbaar moet praat of optree.
Dit is oorwegend beperk tot mense wat in die openbaar moet optree as deel van hul beroep, bv:
  1. musikante
  2. dansers
  3. atlete
  4. mense wat gereeld in die openbaar moet praat
Hierdie simptome kan ook in akademiese situasies voorkom. Persone met angs wat “slegs optredeverwante” is, vrees NIE ander sosiale situasies NIE.
Interessant
Tweederdes van mense met sosiale angsversteuring ervaar terselfdertyd 'n ander psigiatriese toestand (ons praat van komorbiditeit, m.a.w. versteurings wat saam voorkom).
Versteurings wat gereeld saam met sosiale fobie voorkom is:
  1. agorafobie
  2. alkoholmisbruik of -verslawing
  3. depressie
  4. ander verslawings, bv. aan dwelms of medikasie
  5. eetversteurings

Situasies wat versnellers is

Situasies wat simptome kan sneller

Hieronder volg 'n paar snellers. Daar kan nog talle meer wees, maar hierdie is dié wat algemeen voorkom:

  1. om aan nuwe/vreemde mense bekendgestel te word
  2. oogkontak
  3. om gespot of gekritiseer te word
  4. om die middelpunt van belangstelling te wees
  5. om dopgehou te word terwyl 'n mens iets doen, bv. oproepe maak, skryf, eet, ens.
  6. om iets in die openbaar te moet sê
  7. om mense in gesagsposisies te ontmoet
  8. om ongemaklik of onseker te voel in sosiale situasies
Het jy geweet?
MITE: Mense met sosiale angsversteuring / sosiale fobie is altyd skaam.
FEIT: Mense met sosiale angsversteuring is NIE altyd skaam mense nie. Hulle kan dikwels baie gemaklik wees tussen mense, maar hul angs word gesneller in spesifieke situasies.
Onthou!
Sosiale angsversteuring of sosiale fobie is die derde grootste geestesgesondheidsprobleem ter wêreld.

Behandeling

Behandeling van sosiale angsversteuring

Hoekom is behandeling nodig vir sosiale angsversteuring?
Net soos met 'n spesifieke fobie, is sosiale angsversteuring / sosiale fobie 'n ernstiger graad van angs. In sommige gevalle is daar selfs 'n onvermoë by die persoon om sonder vrees by sy/haar voordeur uit te loop of kontak met ander mense te hê. Behalwe vir die negatiewe impak wat 'n sosiale angsversteuring op iemand se funksionering het, kan dit ook lei tot, of verwant wees aan, ander versteurings soos eetversteurings of verslawing aan alkohol, medikasie of dwelms.

Goeie nuus!
Sosiale angsversteuring reageer baie goed op behandeling, mits die kliënt gemotiveerd bly om hieraan te werk.

Familieprobleme, ‘n gebrek aan persoonlike verhoudings en probleme om werk te kry en te behou, is probleme wat ook geassosieer word met sosiale angsversteuring.

Hulp en ondersteuning deur 'n geregistreerde sielkundige is uiters belangrik om hierdie versteuring te behandel. Psigoterapie word ook dikwels in kombinasie met medikasie aangewend om 'n fobie te behandel.

Hoe word sosiale angsversteuring behandel?
Soos met die meeste sielkundige probleme, is dit gewoonlik nodig om by 'n professionele persoon om hulp aan te klop. Die volgende is die algemeenste:

  1. Mediese ondersoek
    'n Deeglike evaluasie deur 'n mediese dokter kan 'n waardevolle eerste stap wees om seker te maak dat daar geen mediese snellers vir die angs is nie. Indien daar nie is nie, is die volgende stap om die sielkundige aard van die angs te ondersoek.
  2. Psigoterapie
    'n Geregistreerde sielkundige met ervaring in die behandeling van versteurings in dié veld, kan saam met jou 'n behandelingsplan opstel waarin julle gesels oor die sielkundige benadering wat gevolg kan word, sowel as oor die ander professionele persone wat betrek moet word.
  3. Ondersteuningsgroepe
    'n Ondersteuningsgroep kan van onskatbare waarde wees vir iemand wat aan sosiale angsversteuring ly. Binne die groep deel mense hul “stories” en uitdagings en leer uit mekaar se vaardighede en ervarings. Dit is nogtans nie altyd maklik is om 'n ondersteuningsgroep in 'n mens se omgewing te vind nie. Aanlyn soektogte lewer soms goeie resultate. Meer inligting kan op die SADAG-webtuiste gevind word.
  4. Medikasie
    Medikasie is dikwels nodig en daarvoor kan die sielkundige jou verwys na 'n psigiater wat 'n volledige assessering sal doen en toepaslike medikasie sal oorweeg en, indien nodig, voorskryf. Indien iemand enigsins verslawingsgevoelig is (m.a.w. maklik aan iets verslaaf kan raak), is dit van KARDINALE belang om die psigiater, mediese praktisyn, sielkundige en alle ander betrokkenes hieroor in te lig.
  5. Leefstyl
    As onderbou vir die werk aan die sosiale angsversteuring, is dit altyd nodig om gesonde leefstylkeuses wat geestesgesondheid bevorder te maak, bv. gereelde oefening, gesonde slaapgewoontes, gebalanseerde eetgewoontes en tyd om te dink en te ontspan. Rus en roetine bevorder geestesgesondheid.

Ondersteuning

Hoe ondersteun ek iemand met 'n sosiale angsversteuring?

Dit is belangrik om te onthou dat die persoon nie aktief kies om angstig te wees nie. Hy/sy weet gewoonlik dat die angs/vrees nie rasionele sin maak nie. Dit help nie om hulle daaroor te spot of met hulle daaroor te redeneer nie. Die beste wat 'n mens kan doen, is om die persoon aan te moedig om professionele hulp te kry, veral as dit hul funksionering inperk. Die terapeutiese proses mag dalk vir hulle moeilik en uitputtend wees. Dit is juis dán wanneer aanmoediging en ondersteuning baie waardevol sal wees.

Moed hou!

Moed hou!

Moenie opgee as jy nie vinnig 'n verbetering in jou simptome ervaar nie. Verandering verg tyd, veral as 'n mens op 'n dieper vlak werk. Dit kan ook 'n tydjie neem om die regte medikasie en dosis vir jou uit te werk. Bly in kontak met jou behandelingspan en kom jou afsprake konsekwent na. Dit kan ook help om doelwitte vir jouself te stel om sekere sosiale situasies, waar jy uitgedaag of blootgestel kan voel, by te woon.

AGORAFOBIE

Algemeen

Algemeen

“Agora”/(æɡərə) [GRK]) is die Griekse woord wat gebruik is vir die markplein of plek van openbare samekoms.

Agorafobie is dus die irrasionele vrees vir openbare of oop spasies. Die persoon vrees situasies waar hulle beheer kan verloor, vasgevang kan raak en/of nie hulp kan kry nie.

Simptome

Wat is die simptome van agorafobie?

Die volgende simptome is 'n aanduiding, gegrond op die Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM–5, wat wêreldwyd aanvaar word as die gesaghebbendste bron:

  1. 'n Merkbare vrees of angs vir twee of meer van die volgende:
    1. die gebruik van openbare vervoer (bv. motors, busse, treine, skepe, vliegtuie);
    2. om in oop spasies te wees (bv. parkeerareas, markpleine, brûe);
    3. om in omringde spasies te wees (bv. in winkels, teaters, rolprentteaters);
    4. om in 'n ry te staan of deel van 'n skare te wees; en/of
    5. om alleen buite die huis te wees.
  2. Die vrees vir of vermyding van bogenoemde situasies omdat:
    1. die persoon dink dat ontvlugting moeilik mag wees;
    2. hulp dalk nie beskikbaar sal wees nie;
    3. hy/sy paniekerig kan raak; en/of
    4. hy/sy ander simptome kan ervaar wat vir hom/haar ‘n verleentheid kan wees, (bv. om te val of blaasbeheer te verloor).
  3. Bogenoemde situasies ontlok byna altyd vrees of angs.
  4. Die gevreesde situasies word aktief vermy; die persoon verlang 'n metgesel óf die situasies word met intense vrees of angs verduur.
  5. Die vrees of angs is buite verhouding tot die werklike gevaar in die situasie en die kulturele konteks.
  6. Die vrees, angs of vermyding is deurlopend en hou vir ses maande of langer aan.
  7. Die vrees, angs of vermyding veroorsaak merkbare ongemak en inperking in sosiale, werk- en ander belangrike areas van funksionering.
  8. Selfs indien daar enige ander mediese toestand teenwoordig is, is die angs steeds buitengewoon intens.
  9. Die vrees, angs of vermyding word nie beter verklaar deur 'n ander sielkundige toestand nie.
Belangrik
Let daarop dat 'n amptelike diagnose slegs deur 'n gekwalifiseerde persoon gemaak mag word.
Onthou!
Die persoon is oortuig dat iets vreesliks gaan gebeur as sy/hy blootgestel word aan die gevreesde situasie.
Het jy geweet?
Agorafobie kan met of sonder paniekaanvalle voorkom.

Behandeling

Behandeling van agorafobie

Hoekom is dit nodig om agorafobie te behandel?
Agorafobie kan 'n mens se lewe geweldig inperk. Dit verhoed dat jy nuwe dinge leer en ervaar, nuwe mense ontmoet of selfs alledaagse take uitvoer omdat daar te veel vrees en ongemak met die uitvoer daarvan gepaard gaan. 'n Mens met agorafobie kan toenemend geïsoleer raak, wat weer tot ander fisieke en geestesgesondheidsprobleme kan lei. In ekstreme vorme kan dit verhoed dat iemand hul werk kan doen, wat ernstige finansiële implikasies kan hê. Dit is dus noodsaaklik om die nodige professionele hulp hiervoor te kry.

Hoe word agorafobie behandel?

  1. Diagnose
    'n Akkurate diagnose is baie belangrik. Begin daarom eers deur 'n volledige mediese ondersoek by jou algemene praktisyn aan te vra om seker te maak dat daar nie enige ander mediese verklaring vir jou simptome is nie. Indien daar nie is nie, is die volgende stap om 'n afspraak by 'n sielkundige of psigiater, wat jou volledig kan assesseer en diagnoseer, te maak.
  2. Psigoterapie / sielkundige terapie / praatterapie
    Psigoterapie is 'n effektiewe manier om agorafobie te behandel. In terapie sal 'n persoon die vaardighede aanleer om hul angssimptome te hanteer, hul vrese uit te daag en stelselmatig sekere situasies te leer hanteer. Indien dit vir 'n persoon moeilik is om die huis te verlaat en 'n afspraak na te kom, is daar terapeute wat konsultasies telefonies of d.m.v. die elektroniese media sal doen. Indien die kondisie só ernstig is dat die persoon nie baat kan vind by bogenoemde dienste nie, is opname in 'n psigiatriese hospitaal 'n alternatiewe opsie.
  3. Medikasie
    In baie gevalle word medikasie in kombinasie met terapie effektief gebruik om agorafobie te behandel. Hiervoor sal jou sielkundige jou kan verwys na 'n psigiater wat jou sal assesseer en oorweeg vir die voorskryf van medikasie, indien nodig. Dit mag dalk “probeer-en-tref” verg om die regte medikasie en dosis te kry wat vir jou werk. Bly in kontak met jou dokter en kommunikeer enige veranderinge of newe-effekte wat jy mag ervaar.
  4. Lewenstyl
    As onderbou vir die werk aan agorafobie, is dit altyd nodig om gesonde leefstylkeuses te maak wat geestesgesondheid bevorder, bv. gereelde oefening, gesonde slaapgewoontes, gebalanseerde eetgewoontes en tyd om te dink en te ontspan. Rus en roetine bevorder geestesgesondheid. Dit help gewoonlik om die gebruik van alkohol en kaffeïen te beperk.

Ondersteuning

Hoe ondersteun ek iemand met agorafobie?

Dit is belangrik om te onthou dat die persoon nie aktief kies om angstig/bang te wees nie. Die persoon weet gewoonlik dat die angs/vrees nie rasionele sin maak nie. Dit help nie om hulle daaroor te spot of met hulle daaroor te redeneer nie. Die beste wat 'n mens kan doen, is om die persoon aan te moedig om professionele hulp te kry, veral as die toestand hul funksionering inperk. Jy kan ook aanbied om die persoon na sy/haar eerste afspraak te vergesel of vervoer na afsprake te verskaf.

Belangrik
Dit baat nie om iemand met agorafobie te spot of met hulle te redeneer oor hul vrese nie.

Die terapeutiese proses mag dalk vir hulle moeilik en uitputtend wees. Dit is juis dán wanneer aanmoediging en ondersteuning baie waardevol sal wees.

Moed hou!

Moed hou!

Moenie moed opgee as jy nie vinnig 'n verbetering in jou simptome ervaar nie. Verandering verg tyd, veral as 'n mens op 'n dieper vlak werk. Dit kan ook 'n tydjie neem om die regte medikasie en dosis vir jou uit te werk. Bly in kontak met jou behandelingspan en kom jou afsprake konsekwent na. Dit kan ook help om vir jouself doelwitte te stel om sekere sosiale geleenthede waar jy uitgedaag of blootgestel kan voel, by te woon.

{ Hoe kan ons jou help? }

SADAG

Hierdie organisasie het'n kragtige span psigiaters, sielkundiges
en algemene praktisyns. Kontak hul
tolvrye 24-uur-hulplyn
by 0800 12 13 14
Kontak SADAG

Good Hope

Die Good Hope Psychological Service (GHPS) word vir staatspasiënte vanaf die Stellenbosch Hospitaal, asook die TC Newman-hospitaal in die Paarl, bedryf. Kontak hulle by 021 887 7913
Kontak Good Hope

Het jy 'n vraag

Het jy ‘n vraag vir ‘n professionele persoon? Stuur jou vraag hier en iemand sal jou so gou moontlik kontak. Hierdie is 'n gratis diens wat ons aanbied aan die Suid-Afrikaanse publiek. Alle briewe word vertroulik hanteer.

Facebook

NOODMAATREËLS

Indien jy of ‘n geliefde sukkel met geestesgesondheidsprobleme, stel ons die volgende opsies voor:
  1. skakel jou huisdokter (indien beskikbaar);
  2. gaan na jou naaste hospitaal se noodeenheid;
  3. skakel een van die volgende noodnommers: SADAG (die Suid-Afrikaanse Depressie-en-angsgroep) se 24-uur-hulplyn: 0800 12 13 14 of selfdoodkrisislyn: 0800 567 567; of
  4. kontak die Wie is ek?-sentrum.

Wie is ek? op RSG

Die meeste van ons het ‘n vrees vir iets. Wanneer is dit ‘n vrees en wanneer is dit ‘n fobie? Louis (volwassebehandeling) en Braam (kinderbehandeling) gesels oor fobies, hoe dit ‘n persoon se lewenskwaliteit affekteer en hoekom professionele behandeling ‘n dramatiese verskil kan maak. Luister na die RSG-potgooi

Lise se fobie

Lise vertel van haar fobie en die effek wat dit op haar lewe het.

Louis se fobie

Louis gesels oor sy fobie en hoe hy daarmee saamleef.